Efe
New member
Rakkas Hangi Makamdır? Sezen Aksu’nun Rakkas’ı ve Aynı Adı Taşıyan Eserlerin Makam Karışıklığı
Rakkas hangi makamdır? Önce hangi “Rakkas”tan söz ettiğimizi netleştirelim
“Rakkas hangi makamdır?” sorusunu internette arayanların büyük bölümünün kastettiği eser, Sezen Aksu’nun 1995 tarihli Işık Doğudan Yükselir albümünde yer alan “Rakkas”tır. Bu eser için yaygın nota kaynaklarında verilen cevap Uşşak makamıdır. Ancak burada önemli bir ayrıntı var: Türk musikisi repertuvarında “Rakkas” adıyla başka eserler de bulunuyor ve bunların makamları aynı değil.
Örneğin Münir Nurettin Selçuk’un Nedim’in güftesinden bestelediği “Rakkas Bu Hâlet Senin Oynunda mıdır” adlı eser Kürdîli Hicazkâr makamındadır. Aynı güftenin Ali Rıza Efendi’ye ait başka bir bestesi ise Tebriz makamındadır. Dolayısıyla yalnızca “Rakkas” adına bakarak makam söylemek doğru olmaz.
Bu yazının merkezindeki eser Sezen Aksu’nun “Rakkas”ı olduğundan, temel cevap şu:
Sezen Aksu’nun “Rakkas”ı Uşşak makamı karakterleriyle değerlendirilir.
Fakat bunun neden böyle söylendiğini anlamak, sadece “Uşşak” kelimesini bilmekten çok daha ilginç. Çünkü eserin pop müzik düzenlemesi, geleneksel Türk musikisi makam anlayışını modern bir ses dünyasının içine taşıyor.
Sezen Aksu’nun Rakkas’ı ne zaman yayımlandı?
Sezen Aksu’nun “Rakkas”ı, Işık Doğudan Yükselir / Ex Oriente Lux albümünün altıncı parçası olarak 28 Haziran 1995’te yayımlandı. Spotify kayıtlarında parçanın süresi yaklaşık 3 dakika 43 saniye olarak görünür. Albüm ise toplam 12 parçadan oluşur ve yaklaşık 51 dakika 45 saniyelik bir dinleme süresine sahiptir.
Eserin sözleri Sezen Aksu ve Yelda Karataş’a, bestesi Attila Özdemiroğlu’na aittir. Resmî Sezen Aksu YouTube kanalındaki kayıtta da bu bilgiler doğrulanmaktadır.
Daha da önemlisi, kayıt sadece klasik anlamda bir pop şarkısı değildir. Müzisyen kadrosunda perküsyon, kanun, ney, zurna ve farklı yaylı/ses unsurları bulunur. MusicBrainz kayıtlarında “Rakkas” için kanun, darbuka benzeri vurmalı çalgılar, ney ve zurna gibi enstrümanların yer aldığı görülüyor. Düzenleme tarafında ise Attila Özdemiroğlu ve Arto Tunçboyacıyan’ın isimleri geçiyor.
Bu ayrıntı, makam sorusunu anlamak açısından oldukça önemli. Çünkü Uşşak makamının geleneksel özellikleri, eserin yalnızca vokal melodisinde değil, kullanılan çalgıların oluşturduğu genel ses atmosferinde de hissedilebiliyor.
Uşşak makamı nedir?
Uşşak, Türk musikisinin temel makamlarından biridir. Millî Eğitim Bakanlığı’nın güncel Türk müziği teori materyallerinde de Uşşak, temel makamlar arasında sayılır. Türk musikisinde makam yalnızca “hangi notalar kullanılıyor?” sorusundan ibaret değildir; karar, güçlü, seyir ve melodik ilişkiler de makamın belirlenmesinde rol oynar.
TDV İslâm Ansiklopedisi de makam kavramını açıklarken dörtlü, beşli, dizi ve seyir gibi unsurları birbirinden ayırır. Özellikle “seyir”, makamın sesler üzerinde belirli kurallarla hareket etmesini ifade eder. Bu nedenle bir eserde belirli seslerin bulunması tek başına o eserin makamını kesin biçimde belirlemez.
Uşşak makamının geleneksel teorik anlatımında:
- Karar perdesi: Dügâh, yani La
- Güçlü perdesi: Neva, yani Re
- Temel yapı: Yerinde Uşşak dörtlüsü ve Neva üzerinde Buselik beşlisi
- Belirgin perde: Segâh karakterli koma bemollü Si
olarak açıklanır. Akademik çalışmalarda da Uşşak makamının Dügâh perdesinde karar ettiği ve Neva perdesinin güçlü olarak kullanıldığı belirtilmektedir.
Burada özellikle “Si bemol” konusunda küçük ama önemli bir teknik ayrıntı var. Batı müziğindeki standart Si bemol ile Türk musikisindeki Segâh perdesini birebir aynı kabul etmek doğru değildir. Türk müziğinde kullanılan perde sistemi koma esaslıdır ve bu nedenle Uşşak'ın karakteristik sesini yalnızca Batı müziği notasyonuyla açıklamak eksik kalabilir.
Peki Rakkas’ta Uşşak karakterini nasıl duyuyoruz?
İşin en güzel tarafı burada başlıyor.
Bir dinleyici “Ben Rakkas’ta Uşşak makamını açıkça duyamıyorum” diyebilir. Bu son derece anlaşılır bir durumdur. Çünkü Sezen Aksu’nun kaydı bir Türk sanat müziği fasıl icrası değildir. Pop müzik prodüksiyonu, modern ritim anlayışı, çok sesli düzenleme, perküsyon ve vokal katmanları geleneksel makam dinleme alışkanlığından farklı bir algı yaratır.
Nota kaynağında eser “Uşşak, La karar” olarak gösterilmektedir. Aynı kaynak, parçanın orijinal seslendirilmesinin Si bemol karar sesinde olduğunu, kendi nota/transkripsiyonunda ise La karar kullanıldığını belirtmektedir. Bu da makam ile ton kavramlarının birbirine karıştırılmaması gerektiğini gösteren güzel bir örnektir.
Yani “Rakkas Si bemol tonunda mı, La tonunda mı?” sorusu ile “Rakkas hangi makamda?” sorusu aynı şey değildir.
Ton, modern Batı müziği açısından ses yüksekliğini ve tonal merkezi anlatabilir.
Makam ise Türk musikisinde yalnızca başlangıç veya bitiş sesini değil, melodinin nasıl dolaştığını ve hangi perdelerde nasıl durduğunu da kapsar.
Bu ayrımı yaptığımızda “La karar” ifadesi çok daha anlamlı hale geliyor.
Rakkas’ın sözleri makam algısını nasıl etkiliyor?
Bence parçanın ilginç taraflarından biri de burada.
Şarkının söz dünyasında “meydan”, “rakkas”, “tef”, “zil”, “yallah”, “meclis” ve dans gibi kelimeler bulunuyor. Resmî kayıtta da parçanın temel söz dünyasının bu eksende ilerlediği görülüyor.
Akademik bir çalışmada ise “Rakkas” şiirinin yalnızca eğlenceli bir dans şarkısı olarak görülmemesi gerektiği, Mümtaz Sarıçiçek’in yorumuna dayanarak eğlence dünyasına ve kolay yoldan kazanılan paranın savrulmasına yönelik eleştirel bir boyut taşıdığı aktarılıyor.
Bu nokta bana göre makam tartışmasına başka bir katman ekliyor.
Müzikal yapı hareketli, sözler dansa çağırıyor ve ritim güçlü. Fakat metnin arka planında “talan çağı” gibi daha eleştirel ifadeler bulunuyor. Yani eser yalnızca “oynatmak” için yazılmış basit bir pop şarkısı olarak okunamayabilir.
Dinleyici açısından sonuç şu: Bir kişi Rakkas’ı yalnızca ritmi üzerinden algılarken başka biri söz-müzik ilişkisine odaklanabilir. Bir başka dinleyici ise makam karakterini öne çıkarabilir.
Erkek ve kadın dinleyicilerin bakış açısı nasıl farklılaşabilir?
Burada özellikle dikkat edilmesi gereken konu, “erkekler böyle düşünür, kadınlar şöyle hisseder” gibi genellemeler yapmamak. Müzik dinleme biçimleri cinsiyetten çok kişisel deneyim, yaş, eğitim, kültürel çevre ve müzik geçmişiyle ilişkili olabilir.
Yine de forum tartışması açısından farklı bakış açılarını düşünmek faydalı.
Örneğin pratik ve sonuç odaklı yaklaşan bir dinleyici, “Bu eseri çalmak istiyorum; hangi makamdayım, hangi karar sesinden başlamalıyım, hangi notalara dikkat etmeliyim?” diye sorabilir. Bu durumda Uşşak bilgisi doğrudan işlevsel hale gelir.
Rakkas hangi makamdır? Önce hangi “Rakkas”tan söz ettiğimizi netleştirelim
“Rakkas hangi makamdır?” sorusunu internette arayanların büyük bölümünün kastettiği eser, Sezen Aksu’nun 1995 tarihli Işık Doğudan Yükselir albümünde yer alan “Rakkas”tır. Bu eser için yaygın nota kaynaklarında verilen cevap Uşşak makamıdır. Ancak burada önemli bir ayrıntı var: Türk musikisi repertuvarında “Rakkas” adıyla başka eserler de bulunuyor ve bunların makamları aynı değil.
Örneğin Münir Nurettin Selçuk’un Nedim’in güftesinden bestelediği “Rakkas Bu Hâlet Senin Oynunda mıdır” adlı eser Kürdîli Hicazkâr makamındadır. Aynı güftenin Ali Rıza Efendi’ye ait başka bir bestesi ise Tebriz makamındadır. Dolayısıyla yalnızca “Rakkas” adına bakarak makam söylemek doğru olmaz.
Bu yazının merkezindeki eser Sezen Aksu’nun “Rakkas”ı olduğundan, temel cevap şu:
Sezen Aksu’nun “Rakkas”ı Uşşak makamı karakterleriyle değerlendirilir.
Fakat bunun neden böyle söylendiğini anlamak, sadece “Uşşak” kelimesini bilmekten çok daha ilginç. Çünkü eserin pop müzik düzenlemesi, geleneksel Türk musikisi makam anlayışını modern bir ses dünyasının içine taşıyor.
Sezen Aksu’nun Rakkas’ı ne zaman yayımlandı?
Sezen Aksu’nun “Rakkas”ı, Işık Doğudan Yükselir / Ex Oriente Lux albümünün altıncı parçası olarak 28 Haziran 1995’te yayımlandı. Spotify kayıtlarında parçanın süresi yaklaşık 3 dakika 43 saniye olarak görünür. Albüm ise toplam 12 parçadan oluşur ve yaklaşık 51 dakika 45 saniyelik bir dinleme süresine sahiptir.
Eserin sözleri Sezen Aksu ve Yelda Karataş’a, bestesi Attila Özdemiroğlu’na aittir. Resmî Sezen Aksu YouTube kanalındaki kayıtta da bu bilgiler doğrulanmaktadır.
Daha da önemlisi, kayıt sadece klasik anlamda bir pop şarkısı değildir. Müzisyen kadrosunda perküsyon, kanun, ney, zurna ve farklı yaylı/ses unsurları bulunur. MusicBrainz kayıtlarında “Rakkas” için kanun, darbuka benzeri vurmalı çalgılar, ney ve zurna gibi enstrümanların yer aldığı görülüyor. Düzenleme tarafında ise Attila Özdemiroğlu ve Arto Tunçboyacıyan’ın isimleri geçiyor.
Bu ayrıntı, makam sorusunu anlamak açısından oldukça önemli. Çünkü Uşşak makamının geleneksel özellikleri, eserin yalnızca vokal melodisinde değil, kullanılan çalgıların oluşturduğu genel ses atmosferinde de hissedilebiliyor.
Uşşak makamı nedir?
Uşşak, Türk musikisinin temel makamlarından biridir. Millî Eğitim Bakanlığı’nın güncel Türk müziği teori materyallerinde de Uşşak, temel makamlar arasında sayılır. Türk musikisinde makam yalnızca “hangi notalar kullanılıyor?” sorusundan ibaret değildir; karar, güçlü, seyir ve melodik ilişkiler de makamın belirlenmesinde rol oynar.
TDV İslâm Ansiklopedisi de makam kavramını açıklarken dörtlü, beşli, dizi ve seyir gibi unsurları birbirinden ayırır. Özellikle “seyir”, makamın sesler üzerinde belirli kurallarla hareket etmesini ifade eder. Bu nedenle bir eserde belirli seslerin bulunması tek başına o eserin makamını kesin biçimde belirlemez.
Uşşak makamının geleneksel teorik anlatımında:
- Karar perdesi: Dügâh, yani La
- Güçlü perdesi: Neva, yani Re
- Temel yapı: Yerinde Uşşak dörtlüsü ve Neva üzerinde Buselik beşlisi
- Belirgin perde: Segâh karakterli koma bemollü Si
olarak açıklanır. Akademik çalışmalarda da Uşşak makamının Dügâh perdesinde karar ettiği ve Neva perdesinin güçlü olarak kullanıldığı belirtilmektedir.
Burada özellikle “Si bemol” konusunda küçük ama önemli bir teknik ayrıntı var. Batı müziğindeki standart Si bemol ile Türk musikisindeki Segâh perdesini birebir aynı kabul etmek doğru değildir. Türk müziğinde kullanılan perde sistemi koma esaslıdır ve bu nedenle Uşşak'ın karakteristik sesini yalnızca Batı müziği notasyonuyla açıklamak eksik kalabilir.
Peki Rakkas’ta Uşşak karakterini nasıl duyuyoruz?
İşin en güzel tarafı burada başlıyor.
Bir dinleyici “Ben Rakkas’ta Uşşak makamını açıkça duyamıyorum” diyebilir. Bu son derece anlaşılır bir durumdur. Çünkü Sezen Aksu’nun kaydı bir Türk sanat müziği fasıl icrası değildir. Pop müzik prodüksiyonu, modern ritim anlayışı, çok sesli düzenleme, perküsyon ve vokal katmanları geleneksel makam dinleme alışkanlığından farklı bir algı yaratır.
Nota kaynağında eser “Uşşak, La karar” olarak gösterilmektedir. Aynı kaynak, parçanın orijinal seslendirilmesinin Si bemol karar sesinde olduğunu, kendi nota/transkripsiyonunda ise La karar kullanıldığını belirtmektedir. Bu da makam ile ton kavramlarının birbirine karıştırılmaması gerektiğini gösteren güzel bir örnektir.
Yani “Rakkas Si bemol tonunda mı, La tonunda mı?” sorusu ile “Rakkas hangi makamda?” sorusu aynı şey değildir.
Ton, modern Batı müziği açısından ses yüksekliğini ve tonal merkezi anlatabilir.
Makam ise Türk musikisinde yalnızca başlangıç veya bitiş sesini değil, melodinin nasıl dolaştığını ve hangi perdelerde nasıl durduğunu da kapsar.
Bu ayrımı yaptığımızda “La karar” ifadesi çok daha anlamlı hale geliyor.
Rakkas’ın sözleri makam algısını nasıl etkiliyor?
Bence parçanın ilginç taraflarından biri de burada.
Şarkının söz dünyasında “meydan”, “rakkas”, “tef”, “zil”, “yallah”, “meclis” ve dans gibi kelimeler bulunuyor. Resmî kayıtta da parçanın temel söz dünyasının bu eksende ilerlediği görülüyor.
Akademik bir çalışmada ise “Rakkas” şiirinin yalnızca eğlenceli bir dans şarkısı olarak görülmemesi gerektiği, Mümtaz Sarıçiçek’in yorumuna dayanarak eğlence dünyasına ve kolay yoldan kazanılan paranın savrulmasına yönelik eleştirel bir boyut taşıdığı aktarılıyor.
Bu nokta bana göre makam tartışmasına başka bir katman ekliyor.
Müzikal yapı hareketli, sözler dansa çağırıyor ve ritim güçlü. Fakat metnin arka planında “talan çağı” gibi daha eleştirel ifadeler bulunuyor. Yani eser yalnızca “oynatmak” için yazılmış basit bir pop şarkısı olarak okunamayabilir.
Dinleyici açısından sonuç şu: Bir kişi Rakkas’ı yalnızca ritmi üzerinden algılarken başka biri söz-müzik ilişkisine odaklanabilir. Bir başka dinleyici ise makam karakterini öne çıkarabilir.
Erkek ve kadın dinleyicilerin bakış açısı nasıl farklılaşabilir?
Burada özellikle dikkat edilmesi gereken konu, “erkekler böyle düşünür, kadınlar şöyle hisseder” gibi genellemeler yapmamak. Müzik dinleme biçimleri cinsiyetten çok kişisel deneyim, yaş, eğitim, kültürel çevre ve müzik geçmişiyle ilişkili olabilir.
Yine de forum tartışması açısından farklı bakış açılarını düşünmek faydalı.
Örneğin pratik ve sonuç odaklı yaklaşan bir dinleyici, “Bu eseri çalmak istiyorum; hangi makamdayım, hangi karar sesinden başlamalıyım, hangi notalara dikkat etmeliyim?” diye sorabilir. Bu durumda Uşşak bilgisi doğrudan işlevsel hale gelir.