Kaan
New member
Aslında bu küçük konuşma, tarih araştırırken ihtiyaç duyduğumuz iki farklı bakış açısını temsil ediyor: Mert ayrıntıları sınıflandırıp sonuca ulaşmaya çalışırken Zeynep insanların birbirleriyle kurduğu ilişkileri, deneyimleri ve görünmeyen emeği sorguluyor.
Biri diğerinin alternatifi değil.
Tam tersine, ikisi birlikte bakınca hikâye tamamlanıyor.
Peki Rakkas Neden “Sarkaç” Anlamına da Geliyor?
İşte hikâyenin en güzel sürprizi burada.
Mert, eski saat mekanizmasını tekrar eline alıyor.
“Bir dakika... Dansçı anlamındaki rakkas ile sarkaç anlamındaki rakkas aynı kelime mi?”
Evet.
Türkçe sözlüklerde rakkas kelimesinin eski fizik kullanımında “sarkaç” anlamı da bulunuyor. Mynet+1
Bugün “sarkaç” dediğimiz şey, belirli bir noktaya bağlı olarak salınım yapan mekanik düzenektir. Türkçede “sarkaç” sözcüğünün sözlüklerde rakkasın karşılığı olarak yerleşmesi ise daha sonraki dil değişimleriyle ilişkilidir. Etimolojik kaynaklarda “sarkaç” için Türkçe sark- fiiline dayanan bir türetim gösterilir. Türkçe Ne Demek
Mert saat mekanizmasına bakıyor.
“Demek rakkas hem dans eden insanı hem de sallanan mekanizmayı anlatabiliyor.”
Zeynep:
“Dil bazen böyle metaforik bağlantılar kuruyor. Hareket ortak noktayı oluşturuyor.”
Gerçekten de kelimenin iki anlamını yan yana koyunca ilginç bir görüntü çıkıyor.
Bir insan ritimle hareket ediyor.
Bir sarkaç ritmik biçimde salınıyor.
İkisinde de hareket var.
Belki de eski sözlüklerde bugün bize tuhaf gelen bazı anlam birlikteliklerinin arkasında, insanların dünyayı kavrayış biçimleri yatıyor.
Erkekler ve Kadınlar: Kelimenin Ötesindeki Toplumsal Hikâye
Burada biraz durup düşünmek gerekiyor.
Eski metinlerde erkek dansçı için “rakkas”, kadın dansçı için “rakkase” gibi ayrı adlandırmaların bulunması, geçmiş toplumların meslekleri ve cinsiyetleri dil üzerinden nasıl sınıflandırdığını gösteriyor. Ancak bundan “erkekler dansı böyle yapardı, kadınlar şöyle yapardı” şeklinde kesin ve değişmez sonuçlar çıkarmak doğru olmaz.
İnsan davranışları sözlük maddelerinden çok daha karmaşıktır.
Mert bu kez bilgisayara yeni bir dosya açıyor ve kelimenin farklı dönemlerdeki kullanımlarını tabloya döküyor. Onun yöntemi düzenli: tarih, kaynak, anlam, kullanım alanı...
Zeynep ise metinlerin yanına başka notlar ekliyor:
“Bu kelime kimin hayatını anlatıyor?”
“Kim görünür, kim görünmez?”
“Dans eden kişinin mesleğine toplum nasıl bakıyordu?”
“Kadın ve erkek sanatçıların deneyimleri aynı mıydı?”
Bu iki yaklaşım birbirine zıt değil.
Mert'in stratejik yaklaşımı geçmişten gelen dağınık bilgileri bir araya getiriyor. Zeynep'in ilişkisel yaklaşımı ise o bilgilerin arkasındaki insanları görmeye çalışıyor.
Tarih araştırırken ikisine de ihtiyaç var.
“Türkçe mi?” Sorusu Aslında Ne Kadar Basit?
Mert sonunda defterin ilk sayfasına geri dönüyor.
“Tamam,” diyor. “Sorunun cevabı belli.”
“Ne?”
“Rakkas Türkçe kökenli değil. Arapça kökenli.”
Zeynep:
“Evet. Ama cümlenin devamını da söyle.”
Mert düşünüyor.
“Türkçede kullanılan bir kelime.”
“İşte şimdi oldu.”
Bu ayrım önemli.
Bir kelimenin kökeni, o kelimenin hangi dilden geldiğini gösterir.
Bir kelimenin kullanıldığı dil ise o kelimenin hangi dilin söz varlığı içinde yaşadığını gösterir.
Bu nedenle “Rakkas Türkçe mi?” sorusuna en doğru kısa cevap:
Rakkas, köken olarak Türkçe değildir; Arapça kökenlidir ancak Türkçede yerleşmiş ve sözlüklerde yer alan bir kelimedir.
Üstelik kelimenin Türkçedeki yazılı geçmişi oldukça eskidir. Etimoloji kaynakları, kelimenin 14. yüzyıldan önceki Türkçe metinlerde görüldüğünü belirtmektedir. Etimoloji Türkçe
Kelimenin Sonunda Saklanan Büyük Ders
Mert eski saatin mekanizmasını yeniden kurmaya çalışıyor.
Bir parça eksik.
Saat çalışmıyor.
Zeynep:
“Bırak, sonra bakarsın.”
Mert:
“Hayır. Önce sorunun nerede olduğunu bulmam lazım.”
Zeynep gülerek:
“Senin bütün hikâyen bu zaten.”
Sonra birlikte masaya oturuyorlar.
Birinin elinde büyüteç, diğerinin elinde eski kitap var.
Saatin içindeki küçük metal parça hareket etmeye başlıyor.
Tik...
Tak...
Tik...
Tak...
Sarkaç ileri gidiyor.
Geri geliyor.
İleri...
Geri...
Mert bir anda defterdeki kelimeye bakıyor:
Rakkas.
Bir zamanlar dans eden insanı anlatan kelime...
Bir başka dönemde saatin hareketini anlatan kelime...
Yüzyıllar boyunca diller arasında yolculuk eden kelime...
Belki de dil dediğimiz şey tam olarak böyle.
Hareket hâlinde.
Bir toplumdan diğerine, bir kuşaktan diğerine, bir meslekten başka bir mesleğe geçiyor.
Bazı kelimeler unutuluyor.
Bazıları anlam değiştiriyor.
Bazılarıysa yüzlerce yıl sonra yeniden karşımıza çıkıp bize “Ben buradaydım” diyor.
Sonuç: Rakkas Türkçe Değil, Ama Türkçenin Tarihinde Var
Bugün “rakkas” kelimesini duyduğumuzda çoğumuzun aklına öncelikle dans eden kişi geliyor. Sözlüklerde ise kelimenin eski fizik anlamı olan “sarkaç” da korunmuş durumda. TDK kaynaklı sözlük aktarımlarında kelimenin kökeni Arapça raḳḳāṣ olarak veriliyor ve iki anlamı bulunuyor: “sarkaç” ile “raksı meslek edinmiş erkek”. Mynet+1
Dolayısıyla:
Rakkas Türkçe kökenli değildir.
Arapça kökenlidir.
Türkçede yüzyıllardır kullanılmaktadır.
Eski Türkçe metinlerde erken dönemlerden itibaren karşımıza çıkar. Etimoloji Türkçe
Ve bence bu kelimenin asıl güzelliği burada.
“Yabancı kökenli” demek, “Türkçede hiç yeri yok” demek değildir. Aynı şekilde Türkçede kullanılıyor olması da kelimenin kökenini değiştirmez.
Dil, tarih boyunca insanların birbirleriyle temasının izlerini taşır.
Belki de bir dahaki sefere eski bir kelimeyle karşılaştığımızda hemen “Bu Türkçe mi, yabancı mı?” diye sormak yerine bir soru daha eklemek gerekiyor:
Bu kelime Türkçeye ne zaman geldi, kimler tarafından kullanıldı, hangi anlamları taşıdı ve bize geçmiş toplumlar hakkında ne anlatıyor?
Çünkü bazen tek bir kelimenin peşinden gittiğinizde, karşınıza yalnızca bir sözlük maddesi değil; yüzyıllar boyunca hareket eden insanların hikâyesi çıkıyor.
Ve “rakkas” bana tam olarak bunu hatırlatıyor:
Bazı kelimeler dans eder. Bazıları sarkaç gibi salınır. Ama hepsi, bir yerden bir yere hareket ederek yaşar.
Biri diğerinin alternatifi değil.
Tam tersine, ikisi birlikte bakınca hikâye tamamlanıyor.
Peki Rakkas Neden “Sarkaç” Anlamına da Geliyor?
İşte hikâyenin en güzel sürprizi burada.
Mert, eski saat mekanizmasını tekrar eline alıyor.
“Bir dakika... Dansçı anlamındaki rakkas ile sarkaç anlamındaki rakkas aynı kelime mi?”
Evet.
Türkçe sözlüklerde rakkas kelimesinin eski fizik kullanımında “sarkaç” anlamı da bulunuyor. Mynet+1
Bugün “sarkaç” dediğimiz şey, belirli bir noktaya bağlı olarak salınım yapan mekanik düzenektir. Türkçede “sarkaç” sözcüğünün sözlüklerde rakkasın karşılığı olarak yerleşmesi ise daha sonraki dil değişimleriyle ilişkilidir. Etimolojik kaynaklarda “sarkaç” için Türkçe sark- fiiline dayanan bir türetim gösterilir. Türkçe Ne Demek
Mert saat mekanizmasına bakıyor.
“Demek rakkas hem dans eden insanı hem de sallanan mekanizmayı anlatabiliyor.”
Zeynep:
“Dil bazen böyle metaforik bağlantılar kuruyor. Hareket ortak noktayı oluşturuyor.”
Gerçekten de kelimenin iki anlamını yan yana koyunca ilginç bir görüntü çıkıyor.
Bir insan ritimle hareket ediyor.
Bir sarkaç ritmik biçimde salınıyor.
İkisinde de hareket var.
Belki de eski sözlüklerde bugün bize tuhaf gelen bazı anlam birlikteliklerinin arkasında, insanların dünyayı kavrayış biçimleri yatıyor.
Erkekler ve Kadınlar: Kelimenin Ötesindeki Toplumsal Hikâye
Burada biraz durup düşünmek gerekiyor.
Eski metinlerde erkek dansçı için “rakkas”, kadın dansçı için “rakkase” gibi ayrı adlandırmaların bulunması, geçmiş toplumların meslekleri ve cinsiyetleri dil üzerinden nasıl sınıflandırdığını gösteriyor. Ancak bundan “erkekler dansı böyle yapardı, kadınlar şöyle yapardı” şeklinde kesin ve değişmez sonuçlar çıkarmak doğru olmaz.
İnsan davranışları sözlük maddelerinden çok daha karmaşıktır.
Mert bu kez bilgisayara yeni bir dosya açıyor ve kelimenin farklı dönemlerdeki kullanımlarını tabloya döküyor. Onun yöntemi düzenli: tarih, kaynak, anlam, kullanım alanı...
Zeynep ise metinlerin yanına başka notlar ekliyor:
“Bu kelime kimin hayatını anlatıyor?”
“Kim görünür, kim görünmez?”
“Dans eden kişinin mesleğine toplum nasıl bakıyordu?”
“Kadın ve erkek sanatçıların deneyimleri aynı mıydı?”
Bu iki yaklaşım birbirine zıt değil.
Mert'in stratejik yaklaşımı geçmişten gelen dağınık bilgileri bir araya getiriyor. Zeynep'in ilişkisel yaklaşımı ise o bilgilerin arkasındaki insanları görmeye çalışıyor.
Tarih araştırırken ikisine de ihtiyaç var.
“Türkçe mi?” Sorusu Aslında Ne Kadar Basit?
Mert sonunda defterin ilk sayfasına geri dönüyor.
“Tamam,” diyor. “Sorunun cevabı belli.”
“Ne?”
“Rakkas Türkçe kökenli değil. Arapça kökenli.”
Zeynep:
“Evet. Ama cümlenin devamını da söyle.”
Mert düşünüyor.
“Türkçede kullanılan bir kelime.”
“İşte şimdi oldu.”
Bu ayrım önemli.
Bir kelimenin kökeni, o kelimenin hangi dilden geldiğini gösterir.
Bir kelimenin kullanıldığı dil ise o kelimenin hangi dilin söz varlığı içinde yaşadığını gösterir.
Bu nedenle “Rakkas Türkçe mi?” sorusuna en doğru kısa cevap:
Rakkas, köken olarak Türkçe değildir; Arapça kökenlidir ancak Türkçede yerleşmiş ve sözlüklerde yer alan bir kelimedir.
Üstelik kelimenin Türkçedeki yazılı geçmişi oldukça eskidir. Etimoloji kaynakları, kelimenin 14. yüzyıldan önceki Türkçe metinlerde görüldüğünü belirtmektedir. Etimoloji Türkçe
Kelimenin Sonunda Saklanan Büyük Ders
Mert eski saatin mekanizmasını yeniden kurmaya çalışıyor.
Bir parça eksik.
Saat çalışmıyor.
Zeynep:
“Bırak, sonra bakarsın.”
Mert:
“Hayır. Önce sorunun nerede olduğunu bulmam lazım.”
Zeynep gülerek:
“Senin bütün hikâyen bu zaten.”
Sonra birlikte masaya oturuyorlar.
Birinin elinde büyüteç, diğerinin elinde eski kitap var.
Saatin içindeki küçük metal parça hareket etmeye başlıyor.
Tik...
Tak...
Tik...
Tak...
Sarkaç ileri gidiyor.
Geri geliyor.
İleri...
Geri...
Mert bir anda defterdeki kelimeye bakıyor:
Rakkas.
Bir zamanlar dans eden insanı anlatan kelime...
Bir başka dönemde saatin hareketini anlatan kelime...
Yüzyıllar boyunca diller arasında yolculuk eden kelime...
Belki de dil dediğimiz şey tam olarak böyle.
Hareket hâlinde.
Bir toplumdan diğerine, bir kuşaktan diğerine, bir meslekten başka bir mesleğe geçiyor.
Bazı kelimeler unutuluyor.
Bazıları anlam değiştiriyor.
Bazılarıysa yüzlerce yıl sonra yeniden karşımıza çıkıp bize “Ben buradaydım” diyor.
Sonuç: Rakkas Türkçe Değil, Ama Türkçenin Tarihinde Var
Bugün “rakkas” kelimesini duyduğumuzda çoğumuzun aklına öncelikle dans eden kişi geliyor. Sözlüklerde ise kelimenin eski fizik anlamı olan “sarkaç” da korunmuş durumda. TDK kaynaklı sözlük aktarımlarında kelimenin kökeni Arapça raḳḳāṣ olarak veriliyor ve iki anlamı bulunuyor: “sarkaç” ile “raksı meslek edinmiş erkek”. Mynet+1
Dolayısıyla:
Rakkas Türkçe kökenli değildir.
Arapça kökenlidir.
Türkçede yüzyıllardır kullanılmaktadır.
Eski Türkçe metinlerde erken dönemlerden itibaren karşımıza çıkar. Etimoloji Türkçe
Ve bence bu kelimenin asıl güzelliği burada.
“Yabancı kökenli” demek, “Türkçede hiç yeri yok” demek değildir. Aynı şekilde Türkçede kullanılıyor olması da kelimenin kökenini değiştirmez.
Dil, tarih boyunca insanların birbirleriyle temasının izlerini taşır.
Belki de bir dahaki sefere eski bir kelimeyle karşılaştığımızda hemen “Bu Türkçe mi, yabancı mı?” diye sormak yerine bir soru daha eklemek gerekiyor:
Bu kelime Türkçeye ne zaman geldi, kimler tarafından kullanıldı, hangi anlamları taşıdı ve bize geçmiş toplumlar hakkında ne anlatıyor?
Çünkü bazen tek bir kelimenin peşinden gittiğinizde, karşınıza yalnızca bir sözlük maddesi değil; yüzyıllar boyunca hareket eden insanların hikâyesi çıkıyor.
Ve “rakkas” bana tam olarak bunu hatırlatıyor:
Bazı kelimeler dans eder. Bazıları sarkaç gibi salınır. Ama hepsi, bir yerden bir yere hareket ederek yaşar.